Gübre fiyatları savaşın başından bu yana yüzde 75 artarken, tedarik zincirindeki kırılma hem tarımı hem gıda güvenliğini tehdit ediyor. Çiftçiler ekim sezonuna belirsizlik ve yüksek maliyetlerle girmeye hazırlanırken, krizin raflara da kısa sürede yansıması bekleniyor.

Pek çok ülkede çifçiler ekim-dikim sezonuna hazırlanırken üre ve azot ürünlerinin kritik ihracatçısı konumundaki Orta Doğu'da patlak veren savaş gübrede ciddi tedarik krizine ve rekor fiyat artışlarına yol açtı. 

Gübre fiyatlarında rekor artış

Gübre vadeli işlemleri, petrol ve altın gibi emtialara kıyasla daha düşük işlem hacmine sahip olduğu için fiyatlarda dalgalanma daha sert yaşanırken savaş öncesinde 400-490 dolar civarında seyreden azotlu gübre savaş sonrası 700 dolara kadar yükseldi.

Oxford Economics'in dün yayınladığı notta da savaşın başlamasından bu yana ürede yüzde 50, amonyakta yüzde 20 fiyat artışları yaşandığı belirtildi. Potasyumlu ve kükürtlü gübre fiyatlarında da ciddi artışlar kaydedildi.

Küresel tedarikçilerin büyük kısmı Hürmüz'deki tıkanma nedeniyle hareket edemezken, azot bazlı gübrelerin en önemli üreticisi ve en büyük ihracatçılarından İran ise savaşın merkezinde. Tedarik zincirindeki bu kırılmanın ise önce tarımı ardından gıda sektörünü vuracağı endişeleri artıyor.

‘Azotsuz tarım olmaz’

Ninety One’da Küresel Doğal Kaynaklar yöneticisi Dawid Heyl, özellikle azotsuz tarımın mümkün olmadığını belirterek azot gübresinin bir sezon bile atlanamayacağını ifade ediyor.

Durumun daha kötüye gideceğinden endişe duyan Heyl, "Bu durum birçok coğrafyada mısır, arpa, buğday gibi temel mahsullerde tarımsal verimliliği derinden etkileyebilir" dedi, son 4 haftada gübre vadeli işlemlerinde çift haneli fiyat artışı görüldüğünü belirtti.

Argus’un küresel gübre fiyatlandırma sorumlusu Sarah Marlow da krizin, Rusya-Ukrayna savaşından daha büyük bir etkiyle gübre ticaretini etkileyeceği konusunda hemfikir olduğunu belirterek, "Küresel kükürt ticaretinin neredeyse yüzde 50′si o bölgeden geliyor. Üre için bu oran yaklaşık üçte bir, amonyak için ise yüzde 25 civarında. Bu büyük bir kapasite ve birden fazla üreticiyi etkiliyor" dedi.

Tarımda yüzde 5'lik düşüşün bedeli gıda enflasyonu

Tarımı vuran gübre krizinin bir sonraki adımda temel gıda maddelerinin fiyatlarına da yansıyacağı belirtiliyor. Tarımsal verimde yüzde 5'lik düşüşün bile gıda enflasyonunu körükleyeceğini belirten analistler gelişmekte olan ülkelerin bu krizden daha derin etkileneceğini belirtiyor.

Özellikle tahıl ithalatına bağımlı Afrika ülkeleri ile hem gübre ithal eden hem de üretimde doğal gaza bağımlı olan Hindistan yüksek risk altında. Ancak krizin sadece bu bölgelerle sınırlı kalmayacağı ABD'de de gübre ihtiyacının yaklaşık üçte birini ithal eden çiftçiler açısından maliyetlerin artacağı tahmin ediliyor.

Türkiye'den son durum ne?

Türkiye ise gübre arzı krizine karşılık önlemleri artırdı. Tarım ve Orman Bakanlığı önlemler kapsamında 81 il valiliğine gönderilen genelgeyle 2016'dan beri yasak olan amonyum nitrat gübresinin tarımda kullanılmasına izin verdi. 

Üreticilerin ihtiyaç duyacağı gübre stoklarının yeterli seviyede olduğunu bildiren bakanlık güzlük ekilişler için üst gübre, yazlık ekilişleri için de taban gübresinin yoğun kullanıldığı ilkbahar döneminde yüzde 6,5 olan gümrük vergisini sıfıra indirdi.

Ayrıca amonyum nitrat ve kalsiyum amonyum nitrat gübrelerinin ihracatı durduruldu.

GÜBRETAŞ ise üretim, tedarik ve lojistik faaliyetlerini kesintisiz sürdürdüğünü belirterek, Tarım Kredi Kooperatifleri ortakları başta olmak üzere Türk çiftçisinin gübreye erişiminde herhangi bir aksama öngörülmediğini açıkladı.